مدل سازی ریاضی بیماری های منتقله توسط پشه ها
مدل نمادی از واقعیت است که مهمترین ویژگی های دنیای واقعی را به صورتی ساده و کلی بیان می کند. مدل ها می توانند درک چگونگی رفتار یک سیستم را میسر سازند و از این لحاظ حائز اهمیت هستند. در مدلسازی سعی میشود که روابط بین پدیدهها تعیین شده و از این روابط برای پیشبینی و ارزیابی واکنش سیستمها در پاسخ به محرکها و عوامل تاثیرگذار استفاده گردد. تا کنون از مدل سازی در زمینههای متفاوت همچون تعیین اپیدمیولوژی بیماریهای واگیر و غیرواگیر، تعیین DALY، تخمین زمان وقوع همهگیری، تعیین R0 بیماریها، توزیع جغرافیایی بیماریها، برآورد نیروی انسانی، تخت بیمارستانی و امکانات استفاده شده است.
مدلها عمدتا کمّی هستند. مدلهای کمّی به دو بخش قطعي (deterministic) و تصادفي (stochastic) تقسیــــــم میشوند. مدلهای قطعي نيز به نوبه خود در دو گروه static و dynamic قرار مي گيرند. در یک پروسهی مدل سازی چهار مرحلهی formulation، verification، calibration، model analysis and evaluation طی میشود تا با استفاده از مدل، تصمیم گیری و مداخله برای حل مشکل مربوطه انجام گردد.
مدلسازی بیش از یکصد سال پیش توسط Ross وارد علم حشره شناسی شده است. اساس تئوری MacDonald از چهل سال پیش برای مداخله در ریشهکنی و کنترل مالاریا پایهگذاری شده است. امروزه به دلیل گسترش اپیدمیهای مالاریا، تب دانگ، chikungunya، RVF، WNF و افزایش DALY بیماری فیلاریازیس محققان توجه ویژهای به این امر دارند.
از زمینههای مدلسازی که تا کنون در بیماریهای منتقله توسط پشهها به کار رفته است، مي توان به مواردي مانند: تاثیر دما بر الگوی انتقال بیماری، سیکل زندگی پشهها، تغییرات آب و هوایی، فعالیت فصلی پشهها، گسترش گونههای ناقل و اکولوژی آن، حرکات جمعیتی انسان و پشه، ارتباط متقابل انگل و ناقل،کنترل ناقلین و توسعهی اقتصادی اشاره نمود.
مرور بررسي هاي انجام شده در اين زمينه بر روي پشه ها نشان مي دهد بیشتر مدلهای به کار رفته در بيماريهاي منتقله توسط اين حشرات از مدل Ross–MacDonald مشتق شدهاند که معمولترین آنها عبارتند از: STELLA، SIR، SIS.
عليرغم پیشرفت هاي چشمگير در زمينه مدل سازي بيماري هاي منتقله توسط حشرات، نیاز به توانمندسازی در زمینههای گوناگون برای درک بهتر چگونگی روند پيشرفت بیماریها و ناقلین آنها احساس مي شود.
اینجانب احمدعلی حنفی بجد، دكتراي حشره شناسی پزشکی و استاد گروه حشره شناسي پزشكي و مبارزه با ناقلين دانشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران هستم. بنده متولد سال ۱۳۵۲ در شهرستان بیرجند و متاهل می باشم.